Cem Yavuz

Osmanlı Şehirlerinde Çarşı

Cem Yavuz

cemyavuz@ilksesgazetesi.com

Çarşı kelimesi Arapça ve Farsça iki kelimenin birleşmesiyle oluşan bir kelimedir. Çar (dört) ve suk (cadde) kelimelerinden meydana gelen kelime, zamanla Türkçeleşmiş ve çarşı olmuştur.

Osmanlı Devleti’nde çarşı tıpkı günümüzde olduğu gibi iki tarafında da dükkanlar olan üstü açık veya kapalı alanlara verilen addır. Osmanlı döneminde çarşı bir takım farklı özellikler göstermektedir. Merkezinde bedesten bulunan çarşının içerisinde dükkanlar, ,marethaneler, hamam ve hastane de bulunmaktadır.

Osmanlı çarşıları ülkede ticaretin gerçekleştiği en önemli noktalar arasındaydı. Bu çarşılar hem köylerin hem de kazaların ihtiyaçlarını da karşılayabilmekteydi. Çarşıların büyümesinde vakıfların da önemli rolü bulunmaktaydı. Vakıflar çarşıları finanse ederek hem çarşının hem de şehirlerin gelişmesinde ve ticari canlılığın artmasında önemli rol oynamışlardır.

Ticari faaliyetlerin yürütülmesi sebebiyle, çarşıda oldukça değerli mallar bulunmaktaydı. Tüccarlar da bu kısımda yer aldığı için ticari güvenlik de önemliydi. Bu sebeple çarşılar her daim iç kaleye yakın kurulmuşlardır. Bu şekilde hırsızlık ve eşkıyalık gibi sıkıntıların önüne geçilmesi sağlanmıştır.

Bunun haricinde demirci ve bakırcı gibi kırsal kesime daha çok hitap eden dükkanlar şehrin çok içlerine kurulmamıştır. Bunun sebebi de köylü kesimin bu dükkanlara rahatça ulaşabilmesini sağlamaktır. Yine ulaşım kolaylığı olması açısında çarşılar genelde ana yollar üzerine yapılmıştır. Yine akarsuların olduğu yerlere de yapıldığı görülmüştür.

Çarşılar türbe ve cami gibi dini bölgelerin de yakınlarında olmuştur. Bunun sebebi kalabalıkların çarşılara rahatça ulaşabilmesini sağlamaktır.

Osmanlı çarşılarının hukuksal adı Suki Sultani’dir. Bunun anlamı ise kuralları ve düzeni padişah tarafından belirlenen çarşıdır. Bu şekilde ülkedeki tüm çarşılarda bir bütünlük sağlanmıştır.

Suki Sultani’nin önemli kuralları vardır. Bunlardan ilki halkın alışverişini kolaylaştıracak şekilde çarşının ve ortamının hazırlanmasıdır. Yine narh çarşıların en önemli özelliklerinden bir tanesidir. Buna göre ürünler belirli fiyat aralığında satılmak mecburiyetindeydi. Bu şekilde ekonomik adalet sağlanmaya çalışılmıştır.

Suki Sultani’ye göre çarşıda satılan ürünlerin en önemli özellikleri halkın ihtiyacını karşılayacak olan ürünlerin satılmasıdır. Gereksiz ve satılmayacak ürünlere Osmanlı çarşılarında yer verilmemiştir.

Suki Sultani’de kurallara ve nizama uyulması açısından, padişaha bağlı denetleyici görevi gören memurlar bulunmaktaydı. Bunlar kadı ve esnaf ketüldası gibi memurlardır.